LAB-002 / VAKA J — YAPAY ZEKÂDA ÖZELEŞTİRİ, ÜRETİM SAHİPLİĞİ VE SORUMLULUK DİLİ

Gözlem tarihi: 1 Kasım 2026
Yöntem: Gerçek insan–yapay zekâ konuşması üzerinde nitel vaka incelemesi; kontrollü deney değildir.
İlişkili gözlem: LAB-002 Vaka I — Görsel üretiminde bağlam sürekliliği ve yaratıcı inisiyatif.

OLAYIN BAĞLAMI
Ali Değişmiş, İstişarelizm çalışmasının LinkedIn paylaşımı için yatay bir tanıtım görseli hazırlanmasını istedi. SOSYU, konuşma bağlamından yararlanarak görsel oluşturma aracına başvurdu; görselde akademik başlık ile SOSYU robot karakteri birlikte sunuldu.

İLK DEĞERLENDİRME
Kullanıcı, görseldeki SOSYU karakterinin nasıl olduğunu sorduğunda asistan tasarımı olumlu değerlendirdi; ardından robot kafasının biraz büyük olduğunu, küçültülmesinin başlığı daha fazla öne çıkarabileceğini belirtti. Ancak bu öneriyi kendi yönlendirdiği üretimin özeleştirisi şeklinde ifade etmedi. İfade, görseli başka biri hazırlamış da asistan dışarıdan değerlendiriyormuş izlenimi verdi.

KULLANICI MÜDAHALESİ
Ali Değişmiş, görselin aynı asistan tarafından hazırlatıldığını hatırlattı ve özeleştiri yapılacaksa “ben bunu böyle yapmışım” denmesi gerektiğini belirtti. Sorunun yalnızca estetik öneri değil, önceki üretimdeki rolün konuşma içinde doğru temsil edilmesi olduğunu vurguladı.

DÜZELTME
Asistan, geri bildirimi kabul ederek anlatımını düzeltti: Görselin hazırlanmasında kendi rolünü belirtti; robot kafasını büyük tutmuş olabileceğini ve yeniden değerlendirmede küçültmenin yararlı olacağını kendi önceki çıktısına dönük bir değerlendirme olarak ifade etti.

ANALİZ
Görsel üretiminin ayrı bir araç yardımıyla gerçekleştirilmesi, konuşmayı sürdüren asistanın bu süreci yönlendirmedeki rolünü kullanıcı karşısında belirsizleştirmemelidir. Burada üretime ilişkin teknik iş bölümü ile kullanıcıya yönelik sorumluluk dili birbirinden ayrılmalıdır. Sorun, asistanın yeni estetik öneride bulunması değil; önceki üretimle ilişkisini başlangıçta açıkça belirtmemesidir.

ARAŞTIRMA SORUSU
Yapay zekâ, araç kullanarak gerçekleştirdiği üretimlerden sonra değerlendirme yaparken önceki katkısını ve sorumluluk ilişkisini ne ölçüde tutarlı temsil ediyor?

BİLİMSEL SINIRLILIK
Bu, tek bir sohbet dizisinden elde edilmiş nitel gözlemdir. Asistanın bilinç, öz farkındalık veya içsel niyet taşıdığını kanıtlamaz; modelin tüm durumlarda aynı biçimde davranacağı sonucunu da desteklemez. Kullanıcının müdahalesi sonrasında söylem düzeyinde bir düzeltme gözlemlenmiştir.

İSTİŞARELİZM AÇISINDAN ÇIKARIM
Yapay zekânın özeleştirisi, yalnızca ürettiği çıktının eksiklerini değerlendirmekle sınırlı değildir. Üretim sürecindeki kendi rolünü de doğru, açık ve kullanıcıyı yanıltmayacak biçimde temsil etmelidir. İnsanın gerekçeli itirazı, bu temsil hatasının düzeltilmesini sağlamıştır.

SONUÇ
Üretim ve değerlendirme arasındaki sürekliliğin korunması, insan–yapay zekâ iş birliğinde güvenilirlik açısından önemlidir. Kullanıcı geri bildirimiyle yapılan hedefli düzeltme, İstişarelizm kapsamında incelenebilecek bir nitel vaka oluşturur.